Café Kyiv. Berlińskie Zeitenwende
W samym sercu Berlina, przy niegdyś reprezentacyjnej Karl-Marx-Allee, stoi modernistyczny pawilon, który przez dekady symbolizował polityczną i kulturową obecność Związku Radzieckiego we wschodnich Niemczech. Była to Café Moskau – w NRD funkcjonująca jako tzw. „restauracja narodów”. To niegdyś kultowe miejsce oferowało nie tylko przestrzeń spotkań, lecz także – a może przede wszystkim – możliwość spróbowania potraw kuchni rosyjskiej i dań innych narodów ZSRR. Uznawana za architektoniczny znak epoki podporządkowania i propagandowej „przyjaźni z Moskwą”, po 2022 roku ta historyczna przestrzeń stała się symbolem odwrócenia znaczeń w obliczu rosyjskiej agresji przeciwko Ukrainie.
Żegnając Café Moskau, Berlin otworzył się na Café Kyiv. Stało się to w lutym 2023 roku – w pierwszą rocznicę pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę – kiedy budynek dawnej kultowej kawiarnii został tak tymczasowo przemianowany jako gest solidarności z walczącą Ukrainą. Przed Café Moskau niemieckie środowiska aktywistyczne zorganizowały protest przeciwko rosyjskiej agresji, domagając się zasadniczej rewizji niemieckiej polityki wschodniej. Symbolicznym wyrazem tej zmiany miało być odejście od „Moskau” i przejście do „Kyiv”. Uczestnicy demonstracji przeszli więc pod ambasadę rosyjską, a następnie pod Bramę Brandenburską gdzie wyrazili swoją solidarność z Ukrainą.
Demonstracja ta była częścią szerszej inicjatywy społecznej i kulturalnej, która wykorzystała symboliczną przestrzeń budynku, by przekształcić jego znaczenie – z symbolu radzieckiej przeszłości w przestrzeń sprzeciwu wobec współczesnej imperialnej przemocy. W ten sposób zapoczątkowano wydarzenie, które od 2023 roku organizuje w Berlinie Fundacja Konrada Adenauera. Pierwsza edycja odbyła się właśnie w przestrzeni dawnego Café Moskau, jednak od 2024 roku Café Kyiv gości w kinie Colosseum – również miejscu o silnym znaczeniu kulturowym dla wschodniej części miasta.
Café Kyiv to jednodniowy zjazd poświęcony Ukrainie, solidarności europejskiej i przyszłości kontynentu. Zrzesza ludzi polityki, nauki, kultury oraz przedstawicieli społeczeństwa obywatelskiego, którzy w formule całodniowego festiwalu uczestniczą w debatach, warsztatach, pokazach filmowych, wystawach i koncertach, a także odwiedzają stoiska targu „Skrynya”, promującego ukraińską kulturę i przedsiębiorczość. W tym roku można było na przykład na niektórych stoiskach oglądać ukraińskie drony.
Photo: Iwona Reichardt
Café Kyiv nie jest jednak jedynie wydarzeniem kulturalno-politycznym; to świadoma odpowiedź na dziedzictwo, które reprezentowała Café Moskau. O ile tamto miejsce miało afirmować imperialne centrum, o tyle Café Kyiv afirmuje prawo narodów do suwerenności, europejską solidarność oraz sprzeciw wobec przemocy jako narzędzia polityki. Symbolicznie ujmując, można w tym wydarzeniu dopatrzeć się również elementów zwrotu w niemieckiej polityce wschodniej. Już na poziomie przemiany z Maskau na Kyiv organizatorzy wydarzenia pokazali, że kierunek niemieckiego wsparcia i budowania relacji, również na poziomie społecznym, uległ zasadniczej zmianie.
Innymi słowy, dzięki takim inicjatywom jak Café Kyiv widzimy, że w Berlinie jest już teraz mniej zgody na jawnie pro-moskiewskie gesty i symbole. Ich miejsce zajmują symbole i gesty ukraińskie. Tym samym, stolica Berlina zbliżyła się do stolicy Polski, gdzie miejsca takie jak Dom Ukraiński stanowią ważny element tkanki miejskiej stanowiąc miejsce kulturotwórcze tak dla żyjących w Polsce obywateli Ukrainy czy przedstawicieli ukraińskiej mniejszości, jak i dla samych Polaków.
Każda edycja Café Kyiv – począwszy od pierwszej w 2023 roku – wysyła wyraźny sygnał solidarności z Ukrainą. W kontekście trwającej wojny, podkreślane były takie wartości takie jak wolność, bezpieczeństwo i odbudowa. Nie inaczej było podczas czwartej edycji w 2026 roku, odbywającej się pod hasłem „Freedom must win”. Wydarzenie otworzył kanclerz Niemiec Friedrich Merz, nadając mu wyraźnie polityczny wymiar. Jego obecność potwierdziła, że wsparcie dla Ukrainy nie jest w Niemczech wyłącznie inicjatywą społeczną czy partyjną, lecz stanowi element oficjalnej polityki rządu federalnego.
Otwarcie konferencji przez szefa rządu można odczytać jako dowód na to, że niemiecka Zeitenwende w polityce bezpieczeństwa znajduje swoje odzwierciedlenie nie tylko w decyzjach wojskowych i budżetowych, lecz także w symbolicznej przestrzeni debaty publicznej. Hasło „Freedom must win” wybrzmiało tym samym jako polityczna deklaracja – potwierdzenie, że przyszłość Europy rozstrzyga się dziś w obronie wolności Ukrainy.
Jednym z ważnych partnerów tegorocznej edycji była Ambasada Rzeczypospolitej Polskiej w Berlinie. Wspólnie z organizacją Vitsche Berlin – zrzeszającą młodą ukraińską diasporę – polscy dyplomaci zorganizowali pokaz przejmującego filmu dokumentalnego „2000 Meters to Andriivka” w reżyserii laureata Oscara Mstyslawa Czernowa. Po jego projekcji odbyła się dyskusja na temat walczącej z Rosją Ukrainy z udziałem zaproszonego przez Ambasadę byłego żołnierza Sił Zbrojnych Ukrainy, uczestnika walk o Andriiwkę – Wenika – oraz byłego ambasadora Polski w Ukrainie Bartosza Cichockiego.
Witając gości w sali kinowej, zastępca polskiego ambasadora Jakub Wawrzyniak podkreślił, że Polska będzie udzielać Ukrainie bezwarunkowego i długofalowego wsparcia – „tak długo, jak będzie to konieczne” i że wsparcie to będzie miało miejsce w wymiarze politycznym, wojskowym, humanitarnym i dyplomatycznym. Polska, jak argumentował dyplomata, konsekwentnie opowiada się za nienaruszalnością granic oraz prawem Ukrainy do suwerenności i samostanowienia, traktując solidarność nie tylko jako swój strategiczny interes, lecz przede wszystkim jako zobowiązanie wynikające z takich wartości jak: wolność, demokracja i poczucie wspólnoty europejskiej.
Jako jedna z uczestniczek z Polski odnoszę wrażenie, że Café Kyiv stało się czymś więcej niż konferencją czy festiwalem solidarności. To przestrzeń, w której w Berlinie symbolicznie spotykają się dwie historie polityki wschodniej – niemiecka i polska. W salach kinowych niegdyś kultowego kina Colosseum niemiecka Zeitenwende krzyżuje się z doświadczeniem polskiej polityki wschodniej – tradycji strategicznego myślenia o bezpieczeństwie regionu, która od lat wskazywała na imperialny charakter polityki Kremla i domagała się realnego wsparcia dla suwerenności Ukrainy. We wschodniej części Berlina, niedaleko miejsc, które niegdyś afirmowały „przyjaźń z Moskwą”, wspólne wystąpienia niemieckich i polskich przedstawicieli państwa oraz społeczeństwa obywatelskiego pokazują, że polityczna geografia Europy uległa przeformułowaniu.
Café Kyiv – choć w pierwszej kolejności poświęcone Ukrainie – staje się więc również symbolicznym mostem między Berlinem a Warszawą. W jego przestrzeniach i po prowadzonych w jego ramach rozmowach widać, że przyszłość europejskiej polityki wschodniej może być budowana inaczej niż miało to miejsce w przeszłości. Rozmowy, które mają przesądzić o przyszłości nie muszą już mieć miejsca ponad głowami państw regionu, lecz mogę być tworzone we współpracy z nimi i w obronie ich wolności. Dlatego, jeśli „Freedom must win” ma być czymś więcej niż hasłem, to faktycznie jego sens realizuje się w takich momentach – gdy niemiecka refleksja nad własnymi błędami spotyka się z polską konsekwencją w działaniu, a ich wspólnym punktem odniesienia jest suwerenna, europejska Ukraina. Nie ulega wątpliwości, że potrzebujemy więcej takich spotkań.
Iwona Reichardt jest zastępczynią redaktora naczelnego „New Eastern Europe” oraz członkinią zarządu Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego we Wrocławiu.
Tekst powstał w ramach projektu „‘Zeitenwende’ w relacjach polsko-niemieckich? Nowa rola Polski w Europie po 24 lutego 2022 r.”, realizowanego przez Niemiecki Instytut Spraw Polskich w Darmstadt (DPI), Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego w Wojnowicach (KEW) oraz Uniwersytet Techniczny w Chemnitz (TU Chemnitz) i finansowanego przez Polsko-Niemiecką Fundację Na Rzecz Nauki (DPWS).
