stromas_okladka

Nakładem Kolegium Europy Wschodniej ukazał się zbiór esejów litewskiego intelektualisty Aleksdandrasa Štromasa Horyzonty wolności w przekładzie Kamila Peceli. Myśl autora wymyka się kategoryzacjom i uproszczeniom, łącząc w sobie elementy liberalne, konserwatywne, religijne czy echa młodzieńczych sympatii socjalistycznych. Nie należał do żadnej partii i nie był zwolennikiem żadnego określonego ruchu politycznego. Nie uznawał prawd jedynych i ostatecznych i nie wierzył w historyczny determinizm. Jego krytyczny umysł sprzeciwiał się wszelkim odruchom „totalnym”, których nieuniknioną konsekwencją jest ograniczenie wolności.

Aleksandras Štromas – znany także jako Alexander Shtromas – urodził się 4 kwietnia 1931 roku w Kownie, w żydowskiej rodzinie urzędnika Jurgisa Štromasa i jego żony Eugeniji. Jego ojciec zginął w 1941 roku w przeprowadzonym przez nazistów pogromie Żydów kowieńskich. Wraz z matką i siostrą trafił do kowieńskiego getta. Zbiegł stamtąd w 1943 roku. Zaopiekowała się nim rodzina Mariji i Antanasa Macenavičiusów. Potem Štromas stał się podopiecznym Antanasa Sniečkusa (1903-1974) – pierwszego sekretarza KC Komunistycznej Partii Litwy, ten bowiem znał jego ojca. W 1952 roku ukończył studia na Wydziale Prawa Uniwersytetu Moskiewskiego. W 1964 roku obronił doktorat w moskiewskim Instytucie Nauk Prawnych na temat teorii prawnej nazistowskich Niemiec. Pracował jako adwokat i naukowiec w Wilnie, Iwanowie i Moskwie.
Po śmierci Stalina i sławnym procesie lekarzy kremlowskich nastąpił przełom w jego światopoglądzie, w wyniku którego zaczął stopniowo odchodzić od marksizmu. Brał czynny udział w opozycji antysowieckiej i ruchu dysydenckim. Zaprzyjaźnił się z czołowymi rosyjskimi dysydentami – Grigorijem Pomierancem (1918-2013), Leonidem Pinskim (1906-1981), Aleksandrem Ginzburgiem (1936-2002), Andriejem Sacharowem (1921-1989) czy Władimirem Bukowskim (1942-2019). Współpracował z najważniejszymi opozycjonistami litewskimi – Tomasem Venclovą, Juozasem Tumelisem czy Pranasem Morkusem. Łączyła go bliska znajomość z Leszkiem Kołakowskim, czego efektem jest obfita korespondencja myślicieli. Znał też Czesława Miłosza.
Aleksandras Stromas Vilniuje savo sukurtame Teismo ekspertizes institute kriminalistikos laboratorijoje apie 1961Ze względu na częste konflikty z władzami dostał „pozwolenie” na opuszczenie Związku Sowieckiego i w 1973 roku wyjechał do Anglii. W latach 1974-1977 pracował na Uniwersytecie w Bradford, a w latach 1978-1989 na Uniwersytecie w Salford. W 1989 roku  przeniósł się do USA, gdzie pracował w Hillsdale College. Prowadził kursy politologiczne i sowietologiczne, wykładał też historię prawa ZSRR. Był cenionym sowietologiem, choć nikt nie brał na poważnie jego proroctw o rychłym upadku ZSRR. Uczestniczył w działalności litewskiej emigracji. Jako litewski patriota i członek litewskiego ugrupowania emigracyjnego Santara-Šviesa był zwolennikiem podtrzymywania więzi z radziecką Litwą i podejmowania prób oddziaływania na nią od wewnątrz. Na emigracji poznał Valdasa Adamkusa, stał się jego doradcą i jako taki miał wpływ na jego wybór na prezydenta Republiki Litewskiej.

Aleksandras Stromas 1993

Jako wybitny historyk prawa, socjolog, sowietolog i myśliciel polityczny Štromas znany jest z szeregu tekstów w wielu językach, z których najważniejsze powstały na Zachodzie w języku angielskim. Istnieje jednak spora część jego spuścizny zapisana w języku litewskim. Obok tekstów politologicznych i sowietologicznych, spora część książki Horyzonty wolności jest poświęcona tematyce litewskiej – historii Litwy, jej polityce i kulturze tuż przed, w trakcie i zaraz po upadku Związku Radzieckiego, jej miejscu, roli, celach i przyszłości, ale także wadach, obowiązkach i problemach w przekształcającym się świecie. Wydany po polsku zbiór stanowi  podsumowanie jego myśli. Bliższa publicystyce niż twórczości naukowej, jest przystępna, napisana żywym, pełnym temperamentu stylem, wolnym od pretensjonalności.

Wydanie książki wsparły Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Litewski Instytut Kultury. Na okładce wykorzystano fragment obrazu litewskiej malarki młodego pokolenia Dovilė Bagdonaitė.
mkidn_01_cmyk ?????
Menu